30.3.2026 ΕΚΔΗΛΩΣΗ ΜΕ ΘΕΜΑ:
Η ΔΙΑΧΡΟΝΙΚΗ ΠΡΟΣΦΟΡΑ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΔΑΣ ΓΥΝΑΙΚΑΣ ΣΤΗΝ ΠΑΤΡΙΔΑ ΚΑΙ Ο ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΕΛΕΝΑΣ ΒΕΝΙΖΕΛΟΥ ΩΣ ΣΥΖΥΓΟΥ ΤΟΥ ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΥ
Συνδιοργάνωση Ιδρύματος Ιστορίας Ελευθερίου Βενιζέλου, Λυκείου Ελληνίδων και Σώματος Ομοτίμων Καθηγητών Πανεπιστημίου Αθηνών, Αθήνα, Ιδρυμα Ιστορίας Ελ. Βενιζέλου.
Η εκδήλωση περιελάμβανε τρεις επιμέρους εισηγήσεις και στο τέλος πλαισιώθηκε με τη συμμετοχή της Μεικτής Χορωδίας του Λυκείου των Ελληνίδων υπό τη διεύθυνση του μουσικού-εθνομουσικολόγου Πέτρου Μήτσου. Στο πιάνο συνόδευσε ο Δημήτρης Παπαθεοδώρου.
Στέλλα Πριόβολου,
Ομ. Kαθηγήτρια Πανεπιστημίου Αθηνών, Πρόεδρος Σώματος Ομοτίμων Καθηγητών ΕΚΠΑ, Έφορος Σχολών Φιλολογικού Συλλόγου Παρνασσός.
H Παγκόσμια Ημέρα της Γυναίκας και οι Ελληνίδες
Η Παγκόσμια Ημέρα της Γυναίκας γιορτάζεται στις 8 Μαρτίου κάθε χρόνο. Πρόκειται για μια διεθνώς αναγνωρισμένη επίσημα γιορτή, που καθιερώθηκε από τα Ηνωμένα Έθνη για τη μνήμη των γυναικών, που έχασαν τη ζωή τους στην απεργία των μοδιστρών στη Νέα Υόρκη το 1908. Αγωνίζονταν τότε για τα ακόλουθα δικαιώματά τους: μικρότερο ωράριο εργασίας, καλύτερες αμοιβές, δικαίωμα ψήφου, καθώς και για την παιδική εργασία. Η πρώτη επίσημη ημέρα γιορτάστηκε στις 8 Φεβρουαρίου 1909. Αφότου οι γυναίκες είχαν κερδίσει το δικαίωμα ψήφου στη Σοβιετική Ένωση το 1917, η 8η Μαρτίου γιορτάστηκε ως εθνική αργία. Η ημερομηνία 8 Μαρτίου καθιερώθηκε μετά τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, και αναγνωρίστηκε από τα Ηνωμένα Εθνη ως Παγκόσμια Ημέρα της Γυναίκας το 1975.
Η χώρα μας έχει περάσει στη συνείδηση των λαών ως η πατρίδα των γραμμάτων, των τεχνών και της φιλοσοφίας από τους κλασικούς χρόνους. Δεν είναι τυχαίο ότι όλοι στηρίχτηκαν πάνω στη φιλοσοφική σκέψη των αρχαίων Ελλήνων φιλοσόφων Πλάτωνα, Αριστοτέλη και πολλών άλλων. Είναι όμως σημαντικό, και όχι ευρέως γνωστό, ότι εκτός από τους άνδρες φιλοσόφους, υπήρξαν ουκ ολίγες γυναίκες φιλόσοφοι στην αρχαία Ελλάδα, που οι περισσότερες έμεναν στην αφάνεια εξαιτίας της νοοτροπίας και των συνθηκών της εποχής τους. Αξίζει να αναφερθώ σε αυτές, με πρώτη την Υπατία την πιο γνωστή στο ευρύ κοινό.
Η Υπατία ήταν νεοπλατωνική φιλόσοφος του 4ου μ.Χ. αιώνα και αστρονόμος γνωστή και με το προσωνύμιο η «Γεωμετρική». Γεννήθηκε στην Αλεξάνδρεια, και μετά τις σπουδές της ανέλαβε τη Σχολή των Πλατωνιστών της Αλεξάνδρειας. Υπήρξε θύμα βίαιων καταστάσεων ανάμεσα στους χριστιανούς και τους αντιπάλους τους εθνικούς, παρέμεινε, όμως, πιστή στις αρχαιοελληνικές παραδόσεις αναζητώντας την αλήθεια μέσα από την αστρονομία, τα μαθηματικά και τους αρχαίους μύθους, προσφέροντας στον βωμό της έρευνας ακόμα και τη ζωή της.
Πριν όμως από την Υπατία, υπήρξαν από τον 6ο έως τον 3ο π.Χ. αιώνα της αρχαίας ελληνικής Φιλοσοφίας, πολλές γυναίκες επιστήμονες, φιλόσοφοι, μαθηματικοί, φυσικοί. Ενδεικτικά αναφέρω τις εξής:
Η Αρήτη η Κυρηνεία, φιλόσοφος, δίδαξε στη σχολή της Αττικής περισσότερους από 100 φιλοσόφους. Η Διοτίμα, φιλόσοφος, ιέρεια, η οποία στο Συμπόσιο του Πλάτωνα αναφέρεται ως δασκάλα του Σωκράτη. Η Θεανώ η Θουρία ή Κροτωνιάτιδα, μαθηματικός και αστρονόμος. Η Λασθενία, φιλόσοφος και φυσικός, η οποία φορούσε ανδρικά ρούχα για να μπορεί να παρακολουθεί τα μαθήματα του Πλάτωνα, και η Υππαρχία των Κυνικών, μέλος της Σχολής των Κυνικών.
Η Αγλαονίκη ήταν η πρώτη χρονολογικά γυναίκα αστρονόμος της Αρχαίας Ελλάδας, η Αίθρα είχε την ιδιότητα της δασκάλας της Αριθμητικής – Λογιστικής, η Αξιοθέα δίδασκε Μαθηματικά και Φυσική, και η Αγνοδίκη ήταν η πρώτη γυναικολόγος τον 4ο π.Χ. αιώνα, που ντύθηκε άνδρας για να παρακολουθήσει μαθήματα γυναικολογίας. Η Περικτιόνη, μητέρα του μεγάλου φιλόσοφου Πλάτωνα, ήταν επίσης φιλόσοφος και συγγραφέας, σύμφωνα με τον Διογένη Λαέρτιο, δύο σημαντικών έργων «Περί της γυναικών αρμονίας» και Περί σοφίας».
Είναι αξιοσημείωτο ότι μόνον οι γυναίκες που ανήκαν στην Πυθαγόρειο Σχολή δεν αντιμετώπιζαν προβλήματα, γιατί ο Πυθαγόρας έκανε δεκτές γυναίκες στη σχολή του. Στις αρχαίες, όμως, κοινωνίες η «πεπαιδευμένη γυναίκα» αντιμετωπιζόταν ως διαφορετική και διεφθαρμένη, γιατί ξέφευγε από την κλασική εικόνα της νοικοκυράς, συζύγου και μητέρας.
Το φαινόμενο, δυστυχώς αυτό, συνεχίστηκε και στην ύστερη Ελλάδα. Χαρακτηριστικά είναι τα επεισόδια εξαιτίας της εισαγωγής των πρώτων ελληνίδων στο Πανεπιστήμιο. Το 1884 η Σεβαστή Καλλισπέρη υπέβαλε αίτηση για να δώσει εξετάσεις στη Φιλοσοφική Σχολή. Οι καθηγητές αναστατώθηκαν γιατί ήταν η πρώτη φοιτήτρια, τελικά όμως το επέτρεψαν. Η Σεβαστή επέτυχε στις εξετάσεις, αλλά το υπουργείο Παιδείας αρνήθηκε να επικυρώσει την εγγραφή της λόγω του φύλου της. Το 1890 η Φιλοσοφική Σχολή απέκτησε την πρώτη φοιτήτρια, την Ιωάννα Στεφανοπούλου ή Στεφανόπολι, παρά τη διαμαρτυρία του πρύτανη στο υπουργείο «διά την ανάμειξιν των φύλων». Ακολούθησαν φοιτήτριες στην Ιατρική και σε άλλες σχολές, και αντιμετώπισαν και αυτές παρόμοιες αντιδράσεις.
Ανατρέχοντας στον ιστότοπο της ιστορίας των Αρσακείων Σχολείων διαβάζουμε ότι στην Ελλάδα ο αγώνας των γυναικών για ίσα δικαιώματα ξεκίνησε το 1887 από τις μορφωμένες γυναίκες της εποχής, που κατά κύριο λόγο είχαν τελειώσει το Αρσάκειο. Πρωτεργάτρια ήταν η Αρσακειάδα Καλλιρρόη Παρρέν που εξέδιδε τη «Εφημερίδα των Κυριών» διεκδικώντας τα δικαιώματα των γυναικών στην Ελλάδα και αδιαφορώντας για την ειρωνική αντιμετώπιση των ανδρών απέναντί τους, οι οποίοι τις χαρακτήριζαν με τον υποτιμητικό όρο, που χρησιμοποίησε ο Εμμανουήλ Ροΐδης «Αι γράφουσαι».
Η Έλενα Σκυλίτση – Βενιζέλου, σύζυγος του Ελευθερίου Βενιζέλου, γεννήθηκε στο Λονδίνο το 1874. Η οικογένεια Σκυλίτση, που καταγόταν από τη Χίο, υπήρξε από τις πλουσιότερες της ελληνικής παροικίας του Λονδίνου. Η ίδια υπήρξε έξυπνη, μορφωμένη, πολύγλωσση, απελευθερωμένη, με πάθος για τα ταξίδια και το διάβασμα.
Η Ε. Βενιζέλου, σε ένα ταξίδι της στην Ελβετία επισκέφτηκε ένα πρότυπο μαιευτήριο και γοητευμένη από τη μοντέρνα εγκατάσταση αποφάσισε να προσφέρει στην Ελλάδα ένα υποδειγματικό μαιευτήριο και να του δώσει το όνομα της στενής φίλης της Μαρίκας Ηλιάδη, την οποία μόλις είχε χάσει. Το 1933 εγκαινιάστηκε το μεγάλο κεντρικό κτίριο, το οποίο γρήγορα απέκτησε τη φήμη του πρώτου στο είδος του σε όλα τα Βαλκάνια.
Το κυριότερο, ωστόσο, έργο της Έλενας Βενιζέλου παραμένει το φιλανθρωπικό. Ενδεικτικά αναφέρω ότι στο Παρίσι συνέβαλε στην ανέγερση νοσοκομείου του Ερυθρού Σταυρού, στη Χίο ίδρυσε το Σκυλίτσειον Νοσοκομείο Χίου ενώ στην Αθήνα, πέρα από το μαιευτήριο «Μαρίκα Ηλιάδη», συνέβαλε στην ανέγερση του νοσοκομείου του Ερυθρού Σταυρού, ίδρυσε τη Σχολή Νοσοκόμων – Μαιών Βιργινίας Σκυλίτση και σχολή για παιδιά με ειδικές ανάγκες. Εξάλλου, δώρισε στο ελληνικό δημόσιο το οίκημα της ελληνικής πρεσβείας στο Λονδίνο και φρόντισε ιδιαίτερα τους πρόσφυγες από τη Μικρά Ασία. Στα Χανιά, ιδιαίτερη πατρίδα του συζύγου της, πρόσφερε το Βενιζέλειο Στάδιο, το Βενιζέλειο Ωδείο, τις παιδικές εξοχές Αγίων Αποστόλων, συνέβαλε για το Πατριωτικό Ιδρυμα Περίθαλψης Προσφύγων, και πρόσφερε υποτροφίες σε Χανιώτες φοιτητές για σπουδές στο εξωτερικό.
Είκοσι χρόνια μετά το θάνατο του Βενιζέλου έγραψε το μικρό αυτοβιογραφικό της βιβλίο με τις αναμνήσεις της ζωής της με τον Βενιζέλο και τον τίτλο «Στη σκιά του Βενιζέλου».
Ο Φιλολογικός Σύλλογος Παρνασσός δεν επέτρεπε την εγγραφή των γυναικών στα τακτικά μέλη του μέχρι το 2022. Το έτος ακριβώς αυτό, η Εφορεία του Συλλόγου πήρε ομόφωνα την ιστορική απόφαση εισόδου των γυναικών, ως τακτικών μελών στον Παρνασσό, και ευτύχησα να λάβω πρώτη αυτήν την τιμή από τον αρχαιότερο πολιτιστικό σύλλογο της χώρας μας.
Στην αναφορά μου αυτή στις Ελληνίδες γυναίκες, αισθάνομαι την ανάγκη να αναφερθώ και στην «ποσόστωση», που επικρατεί στην κοινωνία μας. Η ποσόστωση είναι, πιστεύω, απαξιωτική για τις γυναίκες που αγωνίζονται για ίσα δικαιώματα. Δεν είναι πολίτες με ειδικές ανάγκες στον 21ο αιώνα που διανύουμε! Ας αναλογιστούμε τι πέτυχαν οι γυναίκες από τη δεκαετία του ’50, που ψηφίστηκε η κατοχύρωση των πολιτικών τους δικαιωμάτων, μέχρι σήμερα. Ενδεικτική για την πρόοδό τους αυτή είναι και η ανακοίνωση του Γενικού Γραμματέα Ηνωμένων Εθνών Αντόνιο Γκουτέρες, τη 11η Φεβρουαρίου 2023, για τη Διεθνή Ημέρα την αφιερωμένη στις γυναίκες και τα κορίτσια στην επιστήμη, επισημαίνοντας ο ίδιος μια απλή «εξίσωση»: περισσότερες γυναίκες και κορίτσια στην επιστήμη, ισοδυναμούν με καλύτερη επιστήμη.
Η κοινωνία εξελίσσεται, η γυναίκα εκτιμάται και παρέχει νέες προοπτικές στην επιστήμη και την τεχνολογία. Αξίζει να αναφερθεί ότι μια Ελληνίδα, η Διάνα Βουτυράκου πρωταγωνιστεί στη ρομποτική, και έχει ιδρύσει μη κυβερνητική οργάνωση που ασχολείται με τον ακαδημαϊκό προσανατολισμό μαθητών.
Η Παγκόσμια Ημέρα της Γυναίκας τιμά τους αγώνες γνωστών και άγνωστων γυναικών, που με το θάρρος και την αποφασιστικότητά τους έγραψαν ιστορία για το φύλο τους. Ο μεγάλος τραγικός μας ποιητής Ευριπίδης, ο παρεξηγημένος ως μισογύνης, που ψυχογράφησε, όμως, με τον καλύτερο τρόπο τη γυναίκα και έριξε τον σπόρο για την χειραφέτησή της, πίστευε ότι : από μεν την κακή γυναίκα, τίποτα δεν υπάρχει χειρότερο, από δε την καλή, κανένα άλλο ανώτερο σε αξία αγαθό δεν πλάστηκε.
Aγλαΐα Ρομπόκου-Καραγιάννη
Ομότιμη Καθηγήτρια Παντείου Πανεπιστημίου και Έφορος του τμήματος Στήριξης Οικογένειας και Παιδιού του Λυκείου των Ελληνίδων
H συμβολή της Καλλιρρόης Σιγανού-Παρρέν στην πορεία της Ελληνίδας για την κατάκτηση των δικαιωμάτων της. Νομοθετικό πλαίσιο και παλαιά στερεότυπα
Καλησπέρα και από μένα. Θα ήθελα πριν αρχίσω την ομιλία μου να ευχαριστήσω θερμά τους αγαπητούς και εκλεκτούς φίλους και συναδέλφους τον Ν.Κουράκη Πρόεδρο του Ιδρύματος Ιστορίας Ε.Βενιζέλου και την Στ.Πριόβολου, Πρόεδρο του Σώματος Ομοτίμων Καθηγητών του Πανεπιστημίου Αθηνών για την τιμητική πρόταση που μου έκαναν να είμαι ομιλήτρια σε αυτή την ενδιαφέρουσα ημερίδα. Ευχαριστώ επίσης από καρδιάς την Πρόεδρο του Λ.τ.Ε. κ. Μ.Παπαμάρκου καθώς και την Έφορο του μουσικού Τμήματος του ΛτΕ κ. Μ.Νασοπούλου που ευχαρίστως δέχτηκαν την πρότασή μας για τη συμμετοχή της Μεικτής χορωδίας του ΛτΕ υπό την διεύθυνση του μουσικού –εθνομουσιολόγου Πέτρου Μήτση, τον πιανίστα Δημήτρη Παπαθεοδώρου, όλα τα μέλη της χορωδίας και βέβαια όλους εσάς τους εκλεκτούς προσκεκλημένους.
Λόγω περιορισμού του χρόνου δεν θα γίνει εκτενής αναφορά στη διεθνή συγκυρία και σε γεγονότα που ώθησαν τις γυναίκες κυρίως στα τέλη του 19ου και στις αρχές του 20ου αιώνα να διεκδικήσουν το δικαίωμα ψήφου για το φύλο τους και γενικότερα το δικαίωμα για μια καλλίτερη ζωή στον δημόσιο και ιδιωτικό βίο. Η λέξη «σουφραζέτα» όμως ( η λέξη είναι γαλλική από το suffrage που σημαίνει ψήφος: κομμάτια κεράμου που χρησιμοποιούσαν τότε αντί για χαρτί) είναι νομίζω γνωστή σε όλους μας. Αυτές οι αγωνίστριες έμειναν στην ιστορία γιατί ζήτησαν την ισοπολιτεία με τους άνδρες. Κύριο χαρακτηριστικό τους ήταν η μαχητικότητα στον αγώνα τους προς το κράτος που δεν τις αντιμετώπιζε ως ολοκληρωμένους πολίτες. Είχαν λοιπόν συνειδητοποιήσει ότι το δικαίωμα αυτό δεν θα τους παραχωρηθεί εύκολα αλλά πρέπει να το διεκδικήσουν μαχητικά.
Από τότε και μέχρι σήμερα η θέση των γυναικών στην πολιτεία και στην κοινωνία έχει αλλάξει σημαντικά στα περισσότερα μέρη του κόσμου. Και πρέπει να επισημανθεί ότι αυτό επιτεύχθηκε όχι μόνο από τους αγώνες των γυναικών αλλά και από τη συγκυρία τη διεθνή και εθνική, που πολλές φορές ανέδειξε την αναγκαιότητα της χρησιμοποίησης των γυναικών σε όλες τις εργασίες, ιδίως σε καιρό πολέμου, αλλά και αμέσως μετά, για να επανορθωθούν οι ζημιές που είχαν προκληθεί. Έτσι διαπιστώθηκε ότι η γυναίκα ήταν σε θέση να κάνει τα πάντα, όλες δηλαδή τις δουλειές που κάνει ένας άνδρας. Και φυσικά παράλληλα κρατούσαν και το σπιτικό τους.
Η αναγνώριση των δικαιωμάτων των γυναικών συνδέθηκε και με τους αγώνες εναντίον των απολυταρχικών καθεστώτων καθώς και με την κατοχύρωση και προστασία των ανθρωπίνων δικαιωμάτων τόσο σε διεθνές επίπεδο, όσο και σε επίπεδο κρατών, δηλαδή εσωτερικών συνταγματικών κειμένων και νομοθεσιών.
Στην Ελλάδα η κατοχύρωση των πολιτικών και ατομικών δικαιωμάτων και η επίτευξη της ισότητας των φύλων διανύει επίσης μια μακρά και επίπονη πορεία. Οι Ελληνίδες παρά την ουσιαστική συμμετοχή τους σε όλες τις κρίσιμες στιγμές της ελληνικής ιστορίας,( ελληνική επανάσταση, πολέμους αλλά και σε καιρό ειρήνης ) δεν αποκτούν αμέσως με την ίδρυση του ελληνικού κράτους τα πολιτικά τους δικαιώματα, δηλαδή δεν αποκτούν το δικαίωμα του εκλέγειν και εκλέγεσθαι που είναι το βασικό δικαίωμα συμμετοχής του πολίτη στην άσκηση της εξουσίας. Τα πρώτα ελληνικά συντάγματα δεν περιλαμβάνουν διατάξεις για την ψήφο των γυναικών. Το 1887-1888 είναι η χρονιά που ακούγεται για πρώτη φορά στην Ελλάδα το σύνθημα : «Ψήφος στη γυναίκα». Και εδώ η πρωτοπορία ανήκει σε μια σπουδαία γυναίκα στην οποία αξίζει να αναφερθούμε ιδιαίτερα : Την Καλλιρόη Σιγανού –Παρρέν, την ιδρύτρια του Λ.τ.Ε.
Η Καλλιρρόη Σιγανού και μετέπειτα Παρρέν γεννήθηκε στα Πλατάνια Αμαρίου Κρήτης το 1861 και έλαβε φροντισμένη μόρφωση. Έδωσε εξετάσεις και πήρε απολυτήριο με Άριστα από το Αρσάκειο Αθηνών και τον ίδιο χρόνο ανέλαβε τη διεύθυνση του Παρθεναγωγείου Οδησσού. Όταν επέστρεψε παντρεύτηκε τον ιδρυτή του Αθηναϊκού τύπου δημοσιογράφο Ιωάννη Παρρέν. Η είσοδός της στην δημοσιογραφική οικογένεια και η συναναστροφή της με αξιόλογους ανθρώπους την φέρνουν σε επαφή με τα πνευματικά, πολιτικά και κοινωνικά ρεύματα της εποχής της. Τον Μάρτιο του 1887 εκδίδει το πρώτο φύλλο της Εφημερίδας των Κυριών, την πρώτη και μακροβιότερη γυναικεία εφημερίδα(1917) η έκδοση της οποίας άνοιξε και τη συζήτηση για το γυναικείο ζήτημα στην Ελλάδα.
Το έργο της Παρρέν είναι ιδιαίτερα σημαντικό και αφορά κατά κύριο λόγο στην εκπαίδευση της γυναίκας, αλλά και στα δικαιώματά της στην πολιτεία, στην εργασία και στην αξιοπρέπεια. Παράλληλα, η Παρρέν είναι η γυναίκα που ενεφύσησε την έννοια του εθελοντισμού στις Eλληνίδες της εποχής της. Δηλαδή την ανιδιοτελή προσφορά ενός ατόμου, με χρήσιμες δράσεις προς το κοινωνικό σύνολο, (χωρίς αμοιβή ή ατομικό όφελος). Έτσι μαζί με τις συνεργάτιδες της ύφανε έναν εθελοντικό ιστό που κάλυψε ένα μεγάλο κοινωνικό φάσμα. Πρώτος της στόχος ήταν η καταπολέμηση του αναλφαβητισμού και η εκπαίδευση της γυναίκας. Διότι είχε αντιληφθεί ότι η βάση για την εξάλειψη της ανισότητας ήταν η μόρφωση των γυναικών. Ας σημειωθεί ότι όπως καταδεικνύει σχετική απογραφή το ποσοστό του αναλφαβητισμού στις Eλληνίδες στις αρχές του 20ού αιώνα έφθανε το 93 %. Η Παρρέν διεξάγει έναν συνεχή αγώνα για τη μόρφωση των γυναικών και για την εισαγωγή τους στα πανεπιστήμια. Σε άρθρο της στην Εφημερίδα των Κυριών» γράφει χαρακτηριστικά: «Τι πόλεμος και πόσαι προσπάθεια και πόσαι ειρωνείαι και σαρκασμοί και αντεγκλήσεις και αντιδράσεις και δημοσιογραφικοί αγώνες , έως ότου φθάσομεν εις την εγγραφήν των πρώτων Eλληνίδων εις το Πανεπιστήμιον». Έπρεπε εξάλλου να καταπολεμηθούν οι απόψεις της εποχής ότι οι γυναίκες δεν διαθέτουν ικανότητες για πανεπιστημιακές σπουδές και ότι η ενασχόλησή τους με αυτές εμπεριέχει κινδύνους για την υγεία και τις αναπαραγωγικές τους λειτουργίες. Όπως δε χαρακτηριστικά ανέφεραν ορισμένοι « Η σοφή δεσποινίς είναι ολίγον μύωψ, διοπτροφόρος ενίοτε, αφηρημένη συνήθως, έστιν ότε κωφή, ολίγον νευροπαθής, ολίγον έξαλλος». Παρά όμως τις αντιλήψεις για βιολογική και διανοητική διαφορά ανάμεσα στα δύο φύλα και το ότι προορισμός της γυναίκας είναι αποκλειστικά ο ρόλος της συζύγου- μητέρας, η Παρρέν παροτρύνει με θέρμη τις νέες για σπουδές, και στηρίζει το θάρρος, τη θέληση το πείσμα αν θέλετε αυτών των κοριτσιών που εγγράφονται στα πανεπιστήμια.
Η κορωνίδα των έργων της Παρρέν ήταν η ίδρυση του Λυκείου των Ελληνίδων το 1911. Σύμφωνα με το πρώτο Καταστατικό του Λ.τ.Ε. σκοποί του είναι : « ο μεταξύ γυναικών των γραμμάτων, των επιστημών , των τεχνών σύνδεσμος δια την εξυπηρέτησιν και προστασίαν αυτών και προς διατήρησιν των ελληνικών εθίμων και παραδόσεων». Το καταστατικό εκείνο απεικόνιζε τον πλούτο της ψυχής και τα όνειρα των γυναικών της εποχής τους, που διεκδικούσαν τη δική τους λειτουργική θέση στα εθνικά, κοινωνικά, πνευματικά και πολιτικά δρώμενα. Αυτό ήταν το όραμα της Παρρέν και μάλιστα σε μια εποχή που τα δικαιώματα της γυναίκας ήταν σχεδόν ανύπαρκτα.
Το 1924 μετά από επανειλημμένες προσπάθειες αποφασίζεται τελικά να δοθεί ψήφος στις γυναίκες μετά πενταετία και μόνο για τις δημοτικές εκλογές και με τους εξής όρους : να μπορούν να εκλέγουν και όχι να εκλέγονται , να είναι πάνω από 30 ετών και να ξέρουν ανάγνωση και γραφή κάτι που δεν ίσχυε βέβαια για τους άνδρες. Τελικά για πρώτη φορά ψηφίζουν οι γυναίκες στις δημοτικές εκλογές του Φεβρουαρίου 1934. Στους τότε εκλογικούς καταλόγους της Αθήνας γράφτηκαν 2.655 γυναίκες από τις οποίες ψήφισαν μόνο 439. Το κλίμα της εποχής και οι κοινωνικές αντιλήψεις εμπόδισαν πολλές γυναίκες να προσέλθουν στις κάλπες, ενώ παράλληλα υπήρχε και πολύ μεγάλος αριθμός αναλφάβητων.
Σε βουλευτικές εκλογές οι Ελληνίδες ψήφισαν για πρώτη φορά στις 19 Φεβρουαρίου του 1956. Ο σχετικός νόμος για το δικαίωμα του εκλέγειν και εκλέγεσθαι στις γυναίκες είχε ήδη ψηφιστεί το 1952( Ν.2159) όμως οι εκλογικοί κατάλογοι δεν είχαν ενημερωθεί και έτσι οι γυναίκες δεν ψήφισαν τον Νοέμβριο του 1952.
Το Σύνταγμα του 1975 αποτέλεσε σταθμό για την ισότητα αφού καθιερώνει για πρώτη φορά την αρχή της ισότητας των φύλων στο άρθρο 4 παρ. 2 όπου και αναφέρεται ρητά ότι «Έλληνες και Ελληνίδες έχουν ίσα δικαιώματα και υποχρεώσεις» . Έκτοτε και μέχρι σήμερα οι αλλαγές και οι βελτιώσεις τόσο σε συνταγματικό επίπεδο όσο και στην ελληνική νομοθεσία δηλαδή στην τροποποίηση των νόμων που περιείχαν ανισότητες σε βάρος των γυναικών ήταν ραγδαίες αρχής γενομένης από το Οικογενειακό δίκαιο ( μέχρι τότε ο άνδρας ήταν αρχηγός της οικογένειας και η γυναίκα απλώς εκτελεστικό όργανο σε ότι αφορούσε την οικογένεια και το παιδί).
Επιγραμματικά αξίζει να αναφερθεί κανείς σε σημαντικές νομοθετικές ρυθμίσεις των τελευταίων ετών που αφορούν κατά κύριο λόγο τη γυναίκα όπως ο Ν.3500/06 Για την αντιμετώπιση της ενδοοικογενειακής βίας με τον οποίο καλύφθηκε ένα μεγάλο νομοθετικό κενό στη χώρα μας . Ενδεικτικά μόνο θα σας αναφέρω μερικές διατάξεις του : για πρώτη φορά : απαγορεύεται κάθε μορφή βίας μεταξύ των μελών της οικογένειας, επεκτείνεται η έννοια της οικογένειας και στις περιπτώσεις σταθερής συμβίωσης ανδρών και γυναικών (δηλ. οικογένεια εκτός γάμου) , η άσκηση ενδοοικογενειακής βίας θεωρείται μεταξύ των τεκμηρίων ισχυρού κλονισμού του γάμου, τιμωρείται για πρώτη φορά ο βιασμός μεταξύ συζύγων (κάτι αδιανόητο μέχρι πρότινος). Επίσης ως θύμα ενδοοικογενειακής βίας θεωρείται και κάθε ανήλικο μέλος της οικογένειας που γίνεται μάρτυρας τέτοιων πράξεων (δηλ. ακόμη και αν δεν έχει υποστεί το ίδιο το παιδί βία) ,απαγορεύεται για πρώτη φορά η άσκηση βίας στα παιδιά για λόγους σωφρονισμού, δηλ. ως μέθοδος πειθαρχίας και διαπαιδαγώγησης από τους γονείς. Οι ποινές ξεκινούν από 6 μήνες φυλάκιση έως και 10 ετών κάθειρξη και οι χρηματικές ποινές δεν μπορεί να είναι κάτω των 1000 ευρώ.
Άλλος σημαντικός νόμος είναι ο Ν.3064/02 Για την καταπολέμηση της εμπορίας και εκμετάλλευσης ανθρώπων trafficking . Να σημειωθεί ότι η πλειοψηφία των θυμάτων αυτών είναι γυναίκες και πολλές φορές ανήλικες. Επίσης πολύ μεγάλα νομοθετικά βήματα έχουν γίνει και στους χώρους εργασίας ( ίση αμοιβή για ίση εργασία, απαγόρευση απόλυσης εγκύων κ.λ.π. ). Ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχει επίσης ο νόμος 3488/06 σύμφωνα με τον οποίο ο Συνήγορος του Πολίτη ορίζεται ως φορέας παρακολούθησης της εφαρμογής της αρχής της ίσης μεταχείρισης ανδρών και γυναικών στην πρόσβαση στην απασχόληση, στην επαγγελματική εκπαίδευση και στις συνθήκες εργασίας στον δημόσιο και στον ιδιωτικό τομέα. Για πρώτη φορά δε στην Ελλάδα εισάγονται με το νόμο αυτό και οι όροι «παρενόχληση» ανεπιθύμητη συμπεριφορά που συνδέεται με το φύλο, με σκοπό την παραβίαση της αξιοπρέπειας του προσώπου και τη δημιουργία εκφοβιστικού ή ταπεινωτικού ή επιθετικού περιβάλλοντος και η «σεξουαλική παρενόχληση» , δηλ. ανεπιθύμητη λεκτική ή σωματική συμπεριφορά σεξουαλικού χαρακτήρα με σκοπό την προσβολή της αξιοπρέπειας ενός ατόμου.
Το 2018 το ελληνικό κοινοβούλιο κατέστησε νόμο του κράτους τη Σύμβαση της Κωνσταντινούπολης του Συμβουλίου της Ευρώπης (νόμος 4531) για την πρόληψη και καταπολέμηση της βίας κατά των γυναικών και της ενδοοικογενειακής βίας. Το κείμενο αυτό, για το οποίο θα σας μιλήσει πιο αναλυτικά η κ . Μίκα Ιωαννίδου , αποτελεί τομή στον τρόπο αντιμετώπισης της έμφυλης βίας και σημαντικό βήμα για την εμπέδωση των δικαιωμάτων των γυναικών. Ας τονιστεί μόνο ότι η κύρωση με νόμο μιας Διεθνούς Σύμβασης έχει μεγάλη σημασία, διότι σύμφωνα με το Σύνταγμά μας υπερέχει των απλών νόμων και σε περίπτωση που υπάρχουν συγκρουόμενες διατάξεις εφαρμόζονται οι διατάξεις της Σύμβασης. Το 2021 ψηφίστηκε ο νόμος 4808 ο οποίος κύρωσε τη Σύμβαση 190 της Διεθνούς Οργάνωσης Εργασίας για την εξάλειψη της βίας και της παρενόχλησης στον κόσμο της εργασίας. Σημαντικές προσπάθειες γίνονται και στο ζήτημα της εναρμόνισης επαγγελματικής και οικογενειακής ζωής που και είναι το μεγάλο ζητούμενο που μας απασχολεί ιδιαίτερα, συνδέεται άμεσα με την ενίσχυση του θεσμού της οικογένειας, καθώς και με την προσπάθεια επίλυσης του τεράστιου και πολύ σοβαρού δημογραφικού προβλήματος που αντιμετωπίζει η χώρα με παράλληλη ενίσχυση της συμμετοχής των γυναικών στην αγορά εργασίας, που αποτελεί παράγοντα κοινωνικής συνοχής και οικονομικής ανάπτυξης( γονικές άδειες, άδειες τοκετού, μητρότητας , ελαστικό ωράριο εργασίας, τηλεργασία, αύξηση παιδικών σταθμών κ.α). Επίσης υπενθυμίζουμε και τα δύο τελευταία νομοθετήματα (5172/24 και 1385/24) που αφορούν την Αντιμετώπιση νέων μορφών βίας κατά γυναικών-Ενσωμάτωση της Οδηγίας της ΕΕ και Μέτρα για την προστασία των ανηλίκων και την καταπολέμηση της εγκληματικότητας. Καθώς και τον πρόσφατο νόμο (Οδηγία ΕΕ) σύμφωνα με τον οποίο εισάγεται υποχρεωτικό ποσοστό τουλάχιστον 33% για το υποεκπροσωπούμενο φύλο στα ΔΣ των εισηγμένων εταιριών που απασχολούν πάνω από 250 εργαζόμενους……
Ας επισημανθεί επίσης ότι οι δομές υποδοχής και στήριξης κακοποιημένων γυναικών αυξάνονται , οι τηλεφωνικές γραμμές στήριξης 15900, 1110 και άλλες , λειτουργούν σε 24ωρη βάση. Παρά όμως τις τεράστιες νομοθετικές αλλαγές έχουμε ακόμα μεγάλο δρόμο να διανύσουμε μέχρι την ολοκλήρωση της πλήρους και ουσιαστικής ισότητας . Οι γυναικείες οργανώσεις συνεχίζουμε τον αγώνα αυτό σε όλα τα επίπεδα. Στόχος μας είναι μια Ελλάδα απαλλαγμένη από την έμφυλη και σεξουαλική βία, με ίσα δικαιώματα στην εργασία, στην οικογένεια, στον συνδυασμό επαγγελματικής και οικογενειακής ζωής , και στις θέσεις ευθύνης. Πιστεύουμε όμως ότι για να τα πετύχουμε όλα αυτά χρειάζεται ακόμη μεγαλύτερη προσπάθεια για ενημέρωση και ευαισθητοποίηση όλων των πολιτών προκειμένου να εξαλειφθούν τα παλαιά στερεότυπα. Απαραίτητη κρίνουμε τ ην σχετική εκπαίδευση (σεξουαλική διαπαιδαγώγηση και ισότητα των φύλων) στα σχολεία από ειδικά εκπαιδευμένο προσωπικό και σε συνεργασία με εκπαιδευτικούς και γονείς που και αυτοί πρέπει να παρακολουθούν σχετικά σεμινάρια. Όλα αυτά συνδυαστικά πιστεύουμε ότι αποτελούν το μέσο για την ενημέρωση και ευαισθητοποίηση όλων των πολιτών ώστε να αλλάξουν και τα παλαιά στερεότυπα που δυστυχώς ακόμα υπάρχουν. Εκπαίδευση λοιπόν και πάλι εκπαίδευση και επανερχόμαστε στον κύριο στόχο της Παρρέν. Στο πλαίσιο αυτό δηλαδή της εκπαίδευσης και ευαισθητοποίησης το Λ.τ.Ε. πρόσφατα εξέδωσε διαδικτυακό βιβλίο με τίτλο : « Έχω δικαιώματα και θέλω να τα ξέρω», ένα πρωτότυπο κείμενο με απλές και στοχευμένες απαντήσεις σε καίρια ερωτήματα μιας σύγχρονης γυναίκας και όχι μόνο στην Ελλάδα. Το κείμενο που επιμελήθηκε η ΓΓ του Λ.τ.Ε. Κ.Δασκαλάκη, το νομικό μέρος η Καθηγήτρια κ. Ε.Μπέσιλα και συμμετείχαν οι Ε.Πετρέα, Μ.Πετρέα και η υποφαινομένη.
Τελειώνοντας θα ήθελα να υπογραμμιστεί ότι σκοπός της ισότητας των φύλων δεν είναι ο πόλεμος μεταξύ ανδρών και γυναικών αλλά το να αναγνωρίζονται οι γυναίκες ως ισότιμοι σύντροφοι και να υπάρχει αγαστή συνεργασία μεταξύ τους για μια καλύτερη και πιο δίκαιη κοινωνία. Αυτό εξάλλου πιστεύω ότι συμπίπτει απολύτως ΚΑΙ με το όραμα της ιδρύτριας του Λ.τ.Ε. Και για να συνδέσω την ομιλία μου για την Παρρεν με την ομιλία του αγαπητού Ν.Κουράκη για την Έλενα Βενιζέλου ας τονιστεί ότι και οι δύο σπουδαίες αυτές Κυρίες ασχολήθηκαν με τη γυναίκα και το παιδί και ειδικότερα για τη βελτίωση της θέσης της γυναίκας στην ελληνική πολιτεία και κοινωνία. Προσφορά ανεκτίμητη προς την ΠΑΤΡΊΔΑ μας!
Σας ευχαριστώ πολύ
Νέστωρ Κουράκης
Ομότιμος Καθηγητής ΕΚΠΑ, Καθηγητής Παν/μίου Λευκωσίας, Πρόεδρος Ιδρύματος Ιστορίας Ελευθερίου Βενιζέλου
Η Ελενα Βενιζέλου-Σκυλίτση, επάξια σύντροφος του Ελευθερίου Βενιζέλου
Όταν γίνεται λόγος για την Έλενα Βενιζέλου, η μνήμη μας στρέφεται σχεδόν αυθόρμητα στη σύντροφο της ζωής του Ελευθερίου Βενιζέλου, στη γυναίκα που στάθηκε στο πλευρό του κατά τα τελευταία και ίσως δυσκολότερα χρόνια της πολιτικής του διαδρομής, συμμεριζόμενη τις αγωνίες, τις δοκιμασίες και την αυτοεξορία του στο Παρίσι. Η ιδιότητα όμως αυτή, όσο σημαντική και αν είναι, δεν αρκεί για να περιγράψει την προσωπικότητα και την προσφορά της.
Η Έλενα Βενιζέλου, εύπορη και αριστοκρατικής ανατροφής Ελληνίδα της Διασποράς, υπήρξε μία από τις σημαντικότερες και, συνάμα, πλέον αθόρυβες Ελληνίδες ευεργέτιδες του 20ού αιώνα. Με αξιοθαύμαστη διακριτικότητα, μακριά από κάθε επιδίωξη προσωπικής προβολής, αφιέρωσε σημαντικό μέρος της περιουσίας και της ζωής της στην υπηρεσία του κοινωνικού συνόλου.
Η συμβολή της Έλενας Βενιζέλου μπορεί να αξιολογηθεί σε τρία επίπεδα: πρώτον, ως έκφραση της μεγάλης παράδοσης της ελληνικής ευεργεσίας· δεύτερον, ως ουσιαστική ενίσχυση της δημόσιας υγείας και της κοινωνικής πρόνοιας κατά τον 20ό αιώνα· και, τρίτον, ως καθοριστική συμβολή στη διατήρηση της ιστορικής μνήμης του Ελευθερίου Βενιζέλου. Υπό την έννοια αυτή, η θέση της στην ιστορία, όπως ήδη αναφέρθηκε, δεν απορρέει μόνον από τη σχέση της με τον μεγάλο πολιτικό, αλλά και από το αυτοτελές κοινωφελές έργο που άφησε ως διαρκή παρακαταθήκη.
Ως προς την κοινωνική της δράση, κεντρικός άξονας υπήρξε η μέριμνα για τη μητέρα και το παιδί. Σε μια εποχή κατά την οποία η μητρική και βρεφική θνησιμότητα παρέμενε ιδιαίτερα υψηλή και η δημόσια υγειονομική περίθαλψη βρισκόταν ακόμη σε πρώιμο στάδιο ανάπτυξης, η Έλενα Βενιζέλου αντιλήφθηκε ότι η κοινωνική πρόοδος και η δημογραφική επάρκεια του πληθυσμού περνούν πρωτίστως μέσα από την προστασία της μητρότητας.
Χαρακτηριστικότερο καρπό αυτής της αντίληψης συνιστά το Μαιευτήριο «Μαρίκα Ηλιάδη», ένα ίδρυμα που δημιουργήθηκε χάρη στη γενναιόδωρη οικονομική της συμβολή και τη στενή συνεργασία της με ανθρώπους που συμμερίζονταν το ίδιο κοινωνικό όραμα. Το ίδρυμα αυτό δεν αποτέλεσε απλώς ένα ακόμη νοσοκομείο. Ήταν και συνεχίζει να είναι μια πρότυπη μονάδα περίθαλψης και φροντίδας, η οποία εξακολουθεί να προσφέρει ασφαλείς συνθήκες τοκετού, ιδιαίτερα στις οικονομικά ασθενέστερες οικογένειες, συμβάλλοντας ουσιαστικά στη βελτίωση της δημόσιας υγείας.
Δεν είναι τυχαίο ότι το Μαιευτήριο απέκτησε γρήγορα ιδιαίτερο κύρος και αναγνωρίσθηκε ως μία από τις σημαντικότερες ιδιωτικές κοινωφελείς δομές της χώρας. Μέσα από αυτό το έργο η Έλενα Βενιζέλου εξέφρασε μιαν αντίληψη κοινωνικής αλληλεγγύης που υπερέβαινε τη φιλανθρωπία της στιγμής. Πράγματι, η Έλενα Βενιζέλου δεν οραματίσθηκε ένα ακόμη νοσοκομείο. Επιδίωξε να δημιουργήσει ένα πρότυπο κέντρο μητρότητας, όπου η σύγχρονη μαιευτική επιστήμη θα συνδυαζόταν με την εκπαίδευση νέων μαιών και τη μέριμνα για τις οικονομικά ασθενέστερες γυναίκες. Μάλιστα, η Ελενα Βενιζέλου προέβλεψε στη διαθήκη της να υπάρχει χρηματοδότηση για τη λειτουργία του Μαιευτηρίου και της Σχολής Μαιών και μετά τον θάνατό της, προσδίδοντας έτσι σε αυτή τη δωρεά προς το ελληνικό Κράτος τη μορφή μιας ουσιαστικής επένδυσης για το μέλλον του έθνους. Το έργο της Ελενας Βενιζέλου δεν περιορίσθηκε επομένως σε μεμονωμένες φιλανθρωπικές πράξεις αλλά απέβλεπε στη δημιουργία μόνιμων θεσμών κοινωνικής πρόνοιας, οι οποίοι θα συνέχιζαν να υπηρετούν τον άνθρωπο και μετά τον θάνατό της.
Η ίδια αντίληψη διακρίνει και άλλες δωρεές της.
Ιδιαίτερη θέση κατέχει η προσφορά της προς τα Χανιά, την ιδιαίτερη πατρίδα του Ελευθερίου Βενιζέλου. Με δική της δωρεά δημιουργήθηκε το Δημοτικό Στάδιο Χανίων, γνωστό επί δεκαετίες ως «Γήπεδο Ελένας Βενιζέλου». Η επιλογή αυτή έχει ιδιαίτερο συμβολισμό. Ενώ θα μπορούσε να περιορισθεί μόνο σε έργα φιλανθρωπίας ή περίθαλψης, η Έλενα Βενιζέλου συνειδητοποίησε επίσης τη σημασία που έχει για τη νεολαία η σωματική αγωγή, η άθληση και η δημιουργική απασχόληση. Το στάδιο αποτέλεσε επί πολλές δεκαετίες σημείο αναφοράς για την αθλητική ζωή της πόλης και συνδέθηκε με αμέτρητες στιγμές συλλογικής μνήμης.
Δεν ήταν όμως μόνο αυτά.
Με διαθήκες, δωρεές και οικονομικές ενισχύσεις υποστήριξε νοσοκομεία, εκπαιδευτικά ιδρύματα και κοινωφελείς οργανισμούς. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον έδειξε για την περίθαλψη των αδυνάτων, των ηλικιωμένων και των παιδιών, ενώ σε αρκετές περιπτώσεις φρόντιζε προσωπικά ώστε οι οικονομικές ενισχύσεις να αξιοποιούνται με διαφάνεια και σύμφωνα με τον σκοπό για τον οποίο είχαν δοθεί.
Ακόμη σημαντικότερη υπήρξε ίσως η προσφορά της στη διατήρηση της ιστορικής μνήμης.
Μετά τον θάνατο του Ελευθερίου Βενιζέλου το 1936, η Έλενα ανέλαβε σχεδόν μόνη της ένα έργο τεράστιας ιστορικής σημασίας: τη διάσωση, ταξινόμηση και προστασία του προσωπικού και πολιτικού του αρχείου. Αντιλήφθηκε πολύ νωρίς ότι τα έγγραφα, η αλληλογραφία, τα χειρόγραφα και τα προσωπικά αντικείμενα του Βενιζέλου δεν αποτελούσαν απλώς οικογενειακά κειμήλια αλλά εθνική παρακαταθήκη.
Χάρη στη δική της επιμονή διασώθηκε ένα ανεκτίμητο αρχειακό υλικό, το οποίο επέτρεψε στις επόμενες γενιές ιστορικών να μελετήσουν σε βάθος την πολιτική δράση του μεγάλου Κρητικού πολιτικού. Χωρίς αυτή την πρόνοια, ένα σημαντικό μέρος της ιστορικής τεκμηρίωσης θα είχε πιθανότατα χαθεί μέσα στις ταραγμένες δεκαετίες που ακολούθησαν.
Με τον τρόπο αυτό η Έλενα Βενιζέλου δεν υπηρέτησε μόνο τη μνήμη του συζύγου της. Υπηρέτησε την ίδια την ιστορία της Ελλάδας.
Το έργο της αποκτά ακόμη μεγαλύτερη σημασία αν αναλογισθεί κανείς τη θέση της γυναίκας στην ελληνική κοινωνία του Μεσοπολέμου. Σε μια εποχή κατά την οποία οι δυνατότητες δημόσιας παρέμβασης των γυναικών ήταν περιορισμένες, εκείνη επέλεξε να ασκήσει επιρροή όχι μέσω της πολιτικής εξουσίας αλλά μέσω της κοινωνικής προσφοράς. Δεν επιδίωξε αξιώματα ούτε δημόσια αναγνώριση, αλλά ούτε και παρέμβαση στα πολιτικά πράγματα της χώρας μέσω του κραταιού συζύγου της. Προτίμησε να δημιουργεί θεσμούς που θα λειτουργούσαν αθόρυβα αλλά αποτελεσματικά.
Η στάση αυτή παρουσιάζει αξιοσημείωτη συγγένεια με τις κοινωνικές αντιλήψεις του ίδιου του Ελευθερίου Βενιζέλου. Οπως ο Ελευθέριος Βενιζέλος δίδαξε ότι η πρόοδος ενός έθνους στηρίζεται στη μεταρρυθμιστική τόλμη για δημιουργία ισχυρών θεσμών, έτσι και η Έλενα πίστευε ότι η κοινωνική αλληλεγγύη πρέπει να αποκτά μόνιμη οργανωμένη μορφή και να μην εξαντλείται σε περιστασιακές πράξεις αγαθοεργίας αλλά να θεμελιώνεται στην αίσθηση διαρκούς ευθύνης απέναντι στον συνάνθρωπο.
Στο σημείο αυτό χρήσιμο θα ήταν να δοθεί μία εικόνα ως προς το πώς έβλεπε η Ελενα Βενιζέλου τον σπουδαίο σύζυγό της. Η εικόνα αυτή προκύπτει ιδίως από το αυτοβιογραφικό της βιβλίο «Στη σκιά του Βενιζέλου» (Αθήνα, εκδ. Ωκεανίδα, 2002, μτφρ. Εύης Μελά, αρχικά σε γαλλικό κείμενο δημοσιευμένο στο Παρίσι το 1955).
Από το βιβλίο αυτό αξίζει να παρατεθούν εδώ για τον Ελευθέριο Βενιζέλο οι ακόλουθες περικοπές:
«Ηταν αφιονισμένος από την πολιτική και μαγεμένος από την πατρίδα του. Ο μόνος του λόγος ύπαρξης ήταν να υπηρετεί την πατρίδα, δεν ενεργούσε παρά για τη δόξα της. Οποτε παραιτήθηκε ή αυτοεξορίστηκε ορκιζόταν ότι θα εγκαταλείψει τα πάντα. Ορκος αλκοολικού (…). Είχε μεγαλεπήβολα σχέδια γιατί αγαπούσε την Ελλάδα, γιατί πίστευε σ’ αυτήν και είχε εμπιστοσύνη στον εαυτό του. “Η αισιοδοξία είναι γνώρισμα των δυνατών”, έλεγε [o Bενιζέλος]. Αλλά [και] δημιουργεί τους δυνατούς, ιδιαίτερα όταν συνδυάζεται με την αδυσώπητη διαύγεια της σκέψης και την άμεση διορατικότητα που αναγνώριζαν ως χαρακτηριστικά του όσοι πολιτικοί ηγέτες τον συναναστράφηκαν. Από τα νιάτα του ήδη είχε μια πολύ ισχυρή προσωπικότητα. Δεν την απέκτησε με τα χρόνια, όπως συχνά συμβαίνει. Οι φίλοι του έλεγαν ότι απέπνεε μια δύναμη που δεν μπορούσε να εξηγηθεί παρά μόνον διαπιστώνοντας τα αποτελέσματά της, τον φανατισμό που ενέπνεε. (…). Δεν άφηνε τους ανθρώπους αδιάφορους. Τον μισούσαν, όπως και τον αγαπούσαν, μετά μανίας» (σελ. 63-65).
«…Ηταν επιδέξιος και σίγουρα το πνεύμα του ήταν πολύστροφο, αλλά δεν είχε τίποτα το πονηρό στον τρόπο με τον οποίο αντιμετώπιζε τα εμπόδια. Ποτέ δεν τα παρέκαμπτε, αντιστεκόταν και επετίθετο κατά μέτωπο. Γι’ αυτό και η ζωή του υπήρξε μια βίαιη σειρά από επιτυχίες και αποτυχίες. Τη γοητεία του δεν την ασκούσε συνειδητά. Ηταν μια γοητεία που δεν ήταν αποτέλεσμα επιθυμίας να αρέσει, δεν ήταν απλώς ένα ευχάριστο μέσον για να επιτύχει τον σκοπό του. Ηταν η ακτινοβολία μιας μεγάλης εντιμότητας και μιας καλοσύνης βασισμένης στην προσπάθεια να καταλάβει τον άλλον. Ο λόγος του ήταν διεισδυτικός, γρήγορος και σαφής, όμοιος με ορεινό χείμαρρο» (σελ. 92-93).
«Ο Βενιζέλος ήταν μια ύπαρξη που ανταποκρινόταν στην ανάγκη της αφοσίωσης, στην κρυφή επιθυμία κάθε ψυχής να δοθεί ολοκληρωτικά σε κάποιους στόχους. Αυτή η συναισθηματική πλευρά, που αποκάλυπτε τη δυνατή και γενναιόδωρη φύση του ανδρός, μαζί με το κύρος του είναι, νομίζω, τα δύο στοιχεία που έκαναν τη σκέψη μου να προσηλωθεί στον άνθρωπο που επρόκειτο να παντρευτώ…» (σελ. 32).
Ως προς την ίδια την Ελενα Βενιζέλου, η προσωπικότητά της διακρινόταν από σεμνότητα, οργανωτικότητα και αίσθημα καθήκοντος. Όσοι τη γνώρισαν κάνουν λόγο για μια γυναίκα ευγενική αλλά αποφασιστική, με ιδιαίτερη διοικητική ικανότητα και με βαθιά επίγνωση της κοινωνικής ευθύνης που συνεπαγόταν η οικονομική της ευχέρεια. Η φιλανθρωπία της δεν ήταν αποτέλεσμα συναισθηματικής παρόρμησης, αλλά έκφραση μιας σταθερής ηθικής αντίληψης περί κοινωνικής ευθύνης.
Σήμερα, σχεδόν έναν αιώνα μετά την περίοδο της δημιουργικής της δράσης, ίσως είναι καιρός να αποδώσουμε στην Έλενα Βενιζέλου τη θέση που πραγματικά της ανήκει. Όχι μόνον ως πιστή σύντροφο του μεγαλύτερου Έλληνα πολιτικού του 20ού αιώνα, αλλά και ως μια προσωπικότητα με δικό της αυτόνομο κοινωνικό αποτύπωμα. Τα ιδρύματα που δημιούργησε ή ενίσχυσε, οι δωρεές που πραγματοποίησε και η μέριμνά της για τη διάσωση της ιστορικής κληρονομιάς συνιστούν μια παρακαταθήκη η οποία εξακολουθεί να εμπνέει.
Έτσι, η μνήμη της Ελενας Βενιζέλου, όπως σημειώθηκε και στην αρχή αυτής της εισήγησης, δεν παραμένει απλώς συνδεδεμένη με ένα μεγάλο ιστορικό όνομα, αλλά αποτελεί και η ίδια ένα διακριτό κεφάλαιο της νεότερης ελληνικής κοινωνικής ιστορίας.
Σύμφωνα με μια παροιμιώδη φράση, «πίσω από έναν σπουδαίο άνδρα βρίσκεται συχνά μια σπουδαία γυναίκα». Η διατύπωση αυτή, αν και περιέχει μια διαχρονική αλήθεια για τη σημασία της αθόρυβης συμπαράστασης και της συντροφικότητας, δεν αποδίδει πλήρως την περίπτωση της Έλενας Βενιζέλου. Διότι η Έλενα Βενιζέλου δεν έζησε πίσω από τον Ελευθέριο Βενιζέλο, ούτε βέβαια παρέμεινε απλώς «στη σκιά» του — όπως, με χαρακτηριστική σεμνότητα, επέλεξε να τιτλοφορήσει την αυτοβιογραφία της. Η πολυσχιδής κοινωνική της δράση, η συμβολή της στη δημιουργία και ενίσχυση θεσμών υγείας και κοινωνικής πρόνοιας, καθώς και η μέριμνά της για τη διαφύλαξη της ιστορικής μνήμης, αποδεικνύουν ότι η θέση της στην ιστορία δεν καθορίζεται μόνον από τη σχέση της με τον μεγάλο πολιτικό.
Για τον λόγο αυτό, η ακριβέστερη αποτίμηση της ιστορικής της παρουσίας είναι ότι η Έλενα Βενιζέλου έζησε και δημιούργησε δίπλα στον Ελευθέριο Βενιζέλο — ως ισότιμη συνοδοιπόρος στον ιδιωτικό βίο και ως αυτοτελής προσωπικότητα στο πεδίο της κοινωνικής προσφοράς.
